Biblioteka szkolna ZSP9 w Łodzi

STARE DRUKI (STARODRUKI)

Stare druki (starodruki) to publikacje z okresu od wynalezienia druku do końca XVIIi w. (31 XIi 1800), a więc także inkunabuły. w różnych czasach i różnych krajach przyjmowano końcową datę starodruków rozmaicie, w zależności od przełomowych dat w historii lub w dziejach literatury danego kraju. Ostatnio niemal w całym świecie przyjmuje się rok 1800 (do wyjątków m. in. należy Anglia, gdzie granicę stanowi rok 1640). Stare druki cechuje ręczne wytwarzanie wszystkich ich składników: papieru, typografii, ewentualnie ilustracji i oprawy. Szacuje się, że na terenie Polski wydano 73 tys. tytułów starodruków. Według Alodii Kaweckiej-Gryczowej przeciętny nakład polskiego starodruku w XVi i XVIi wieku to 500 egzemplarzy. Starodruki obejmują książki składane techniką ksylograficzną oraz książki złożone czcionka ruchomą.

INKUNABUŁ

Inkunabuł (łac. in; cunabulis = w kołysce, w pieluszkach), termin na oznaczenie druków wydanych od czasu wynalezienia druku do 1500 r. włącznie; niekiedy określa się nim również pierwociny grafiki i kartografii. Już w pierwszej połowie XVIi wieku krążył termin inkunabuł bądź na określenie najwcześniejszego okresu drukarstwa, bądź na oznaczenie wczesnych pierwszych druków (np. B. Mallinkrot: De ortu ac progressu artis typographicae dissertatio historica… Koln 1640). Granica chronologiczna górna została ustalona również w XVIi wieku.

Pierwsi drukarze, od Gutenberga poczynając, wzorowali książkę drukowaną na rękopiśmiennej: wszystkie dane, dotyczące zawartości i powstania dzieła, umieszczano na końcu tekstu, stosowano zdobnictwo ręczne (rubrykowanie, inicjały, iluminacje i miniatury),w piśmie występowały często abrewiatury i ligatury; kroje czcionek naśladowały pismo ręczne rożnego rodzaju w zależności od terenu i czasu tj. pisma gotyckie, jak tekstura, rotunda (rozpowszechniona w wydawnictwach naukowych), bastarda, szwabacha, gotyko-antykwa oraz antykwa (używana do druku głównie literatury klasycznej). w latach 70-tych XV w. drukarze wyzwalali się stopniowo spod wpływu rękopisów. Pojawiły się drzeworytowe inicjały odbijane wraz z kolumną druku, ilustracje z klocków drzeworytowych (rzadziej z płyt metalowych), karta tytułowa, znak drukarni i nakładowy, tzw. sygnet. Pod koniec XV wieku zanikło wielkie zróżnicowanie czcionek, gdyż powstające odlewnie zaopatrywały liczne oficyny w jednakowe pisma. Kolejność kart i składek początkowo była podawana na osobnej karcie w tzw. rejestrze z wymienieniem początkowych wyrazów pierwszej strony kolejnej składki lub arkusza. z czasem dla oznaczenia kolejności służyły: sygnatury, kustosze, liczbowanie kart (przeważnie cyframi rzymskimi, we Włoszech często arabskimi). Mimo tych sposobów rejestr utrzymał się bardzo długo, ale w uproszczonej formie jako wykaz składek według sygnatur. Za najwcześniejszy druk uznaje się fragment Sądu Ostatecznego z Księgi Sybilli Gutenberga (ok. 1445) Pierwsze inkunabuły pochodzą z 1454 i 1455 r. (listy odpustowe z warsztatu Gutenberga). Pierwszy druk datowany, z podpisem drukarza i sygnetem, to tzw. Psałterz moguncki z 1457 wydany przez Fusta i Schoffera. Wczesne wytwory nowej sztuki były bardzo drogie. Wynalazek druku zmierzał do obniżenia kosztów produkcji, ale nie do znacznej obniżki sprzedażnej książki. Np. rubrykowana i oprawiona 42-wierszowa Biblia Gutenberga kosztowała 100 dukatów. Ceny obliczało się w zależności od formatu książki oraz ilości składek. w miarę rozwoju drukarstwa wzrostu nakładów i podaży ceny spadały nawet z roku na rok. w Polsce pierwszym znanym drukiem jest Almanach Cracoviense na rok 1474 wydrukowany w Krakowie przez Straubego. Najnowsze badania wykazały, iż na terenie Polski działała jeszcze jedna drukarnia – anonimowa (znana dotąd jako ,,Drukarnia Kazań papieża Leona I”) .

DRUK

Druk – wynalazek, mechaniczne pobieranie tekstu przy pomocy tłocznia składu złożonego z ruchomych czcionek. Prób dokonywano niezależnie od siebie w dwóch ośrodkach: na Dalekim Wschodzie w Chinach i Korei oraz w różnych krajach Europy. Wynalazek Europejski nie wywodzi się z blokowych książek drzeworytowych. Pomysł polegał na rozwinięciu techniki tłoczenia napisów na wyrobach płatnerskich czy złotniczych, na przecięciach i oprawach rękopisów przy pomocy literowych tłoków. Pretendentów do miana wynalazcy druku było kilku, ale najważniejsi to L.J Coster i J Gutenberg. Gutenbergowi przyznaję się wynalezienie maszynki odlewniczej, przy której pomocy w oparciu o metalową matrycę można było odlać matrycę z odpowiedniego stopu dowolną ilość identycznych czcionek. (około 1440 r.).

Starodruk "Polonia" Simonisa Starovolsci (1588-1656)

Pontyfikał Płocki

Dzieło św. Tomasza z Akwinu z 1597 „Opera Moratia”

Opracował: Dawid Adamiak, klasa 1TE